Het is er al, we moeten het alleen nog zien. Boeken voor wie (nog) niet gelooft dat het anders kan met de economie
Ik voer veel gesprekken over de nieuwe economie met mensen die daar niet dagelijks mee bezig zijn. Wat een kloof zit er soms tussen ons! Ik ben ervan overtuigd dat de economie zoals we die nu kennen haar langste tijd heeft gehad, simpelweg omdat de wal het schip keert. Mijn gesprekspartners zien dat anders. Groei is nu eenmaal de motor, geld is macht en die macht zit bij wie het al heeft, de beurzen draaien op rendement, en hoe wil je anders een groeiende wereldbevolking voeden? Daar zitten rotsvaste overtuigingen achter, en die snap ik ook wel: daarmee zijn we allemaal opgegroeid. Maar door mijn werk, opleidingen, boeken en de netwerken waar ik in zit, zie ik dat er een nieuwe werkelijkheid aan het ontstaan is. Die is nog niet voor iedereen zichtbaar, en daardoor onbekend.
Ik heb niet op alles een antwoord. Wel merk ik dat ik steeds vaker op drie dingen terugval: er is een groeiend besef dat het anders moet, er zijn steeds meer voorbeelden dat het anders kán, en dat is allang meer dan een kleine onderstroom. Het is er al, we moeten het alleen nog leren zien. Om mezelf te scherpen, en om iets te kunnen aanreiken aan wie nog twijfelt, zet ik hieronder boeken op een rij die me daarbij helpen. Deze lijst vul ik steeds aan als ik nieuwe boeken tegenkom. Heb je tips? Mail ze me dan!
Hans Stegeman, Dit is geen crisis. En juist daarom kunnen we veranderen
Wie denkt dat kritiek op groei alleen van activisten komt, moet dit boek lezen. Hans Stegeman is hoofdeconoom bij Triodos Bank en werkte jarenlang bij het Centraal Planbureau: hij kent de modellen van binnenuit. Zijn punt is helder. Onze economie spreekt een taal met heel weinig woorden: prijs, kosten, baten, rendement. In die taal zijn ook de rekenmodellen geschreven waarop beleid wordt getoetst. Zachte waarden, zoals klimaatbestendigheid, sociale samenhang of de mentale gezondheid van jongeren, laten zich niet in harde cijfers vangen en vallen dus buiten beeld. Stegeman zoekt de oplossing niet in het alsnog vertalen van die waarden naar geld. Hij gaat verder: wie ‘een onvermijdelijke ineenstorting’ wil voorkomen, moet een einde maken aan de fixatie op groei. Kan dat? Binnen de klassieke economische logica niet. Als mensen spullen langer gebruiken, repareren of delen, blijft hun welvaart weliswaar gelijk, maar ‘krimpt’ de economie, omdat er minder wordt gekocht en verkocht. En krimp, zo luidt de vaste les, is een probleem. Maar groei is volgens Stegeman geen natuurwet, het is een geloof, en de regels van dat systeem hebben we zelf gemaakt. Dus kunnen we ze ook veranderen. Zijn boek reikt daarvoor een concrete strategie aan: hoe laat je het oude systeem afsterven en het nieuwe ontstaan. Twee voorbeelden maken dat concreet. Het eerste is een wettelijke bovengrens voor het deel van hun geld dat banken mogen steken in sectoren met veel CO2-uitstoot. Dat gaat verder dan fossiele leningen alleen duurder maken: er komt een harde grens. Het tweede raakt aan de basis van hoe we ondernemen. Sinds de negentiende eeuw is de aansprakelijkheid van aandeelhouders beperkt, het principe achter de NV en de BV: ze riskeren alleen hun eigen inleg, terwijl hun winst onbegrensd is. Wie vervuilt of uitput, laat de rekening liggen bij belastingbetalers, werknemers en omwonenden. Stegeman wil de verhouding tussen bezit en aansprakelijkheid opnieuw regelen, zodat die prikkel om uit te putten verdwijnt. Dat is minder radicaal dan het klinkt. Hoogleraar Jan Smits wees er onlangs in Trouw op dat dit voorrecht ooit door de staat werd verleend, met de verwachting dat bedrijven ook het publieke belang dienen. En dit zijn er maar twee: het boek staat vol met concrete voorstellen voor hoe het anders kan.
Rebecca Solnit, Het begin volgt op het einde
De Amerikaanse schrijver Rebecca Solnit kijkt naar dezelfde ondergangsberichten als wij: bosbranden, droogte, autoritaire leiders. Maar zij leest ze anders. Ze grijpt terug op de Italiaanse filosoof Antonio Gramsci, die rond 1930 als politiek gevangene schreef: ‘De oude wereld sterft, de nieuwe laat op zich wachten, en in dat schemerduister verschijnen de monsters.’ Volgens Solnit zitten we precies in dat schemerduister. Wat we zien, is het sterven van het oude, terwijl het nieuwe er al is. Dat nieuwe vraagt doorzettingsvermogen en roept weerstand op. Juist omdat de verandering niet meer te stoppen is, slaat het oude zo fel terug. Die felheid is dus geen bewijs dat de strijd verloren is, maar een teken dat de verandering doorzet. Om dat te zien, moet je wel uitzoomen. Afschaffing van de slavernij, het stemrecht voor vrouwen, het einde van het kolonialisme: allemaal veranderingen die ooit onhaalbaar leken en nu vanzelfsprekend zijn. Ook nu gaat het snel. Zo wijst ze erop dat hernieuwbare energie wereldwijd kolen heeft ingehaald als grootste bron van elektriciteit. Haar boek is geen goednieuwsshow, maar een uitnodiging om de beweging te zien die er al is. Joris van Zoelen zei onlangs in dit verband tegen me: tijdens de renaissance noemde niemand het een renaissance. Zo’n tijd zie én benoem je pas achteraf. Wij hoeven daar niet op te wachten. De oude koers loopt dood, de nieuwe is al begonnen. We moeten het alleen nog zien.
Jelleke de Nooy van Tol, Voorlevers
Waar Solnit uitzoomt, zoomt Jelleke de Nooy van Tol juist in. Als landschapsarchitect bracht zij de onderstroom in Nederland in kaart: een bonte verzameling initiatieven die elk op hun eigen manier werken aan een andere samenleving. Boeren in de Achterhoek die samen met bedrijven en de overheid worden beloond voor wat ze bijdragen aan het landschap. Voorzorgcirkels in Rhenen, waar huishoudens elkaar helpen met boodschappen of een kapot kastje. Steeds meer mensen zetten zulke stappen, en volgens De Nooy van Tol komt die beweging nu in een stroomversnelling. Dat we dat lang niet zagen, verklaart ze met de Amerikaanse filosoof Ken Wilber: aan elke zichtbare stap gaat vaak een lang innerlijk proces vooraf. Iemand denkt jarenlang na over voedsel en wordt dan op een dag vegetariër. Een bank als de Rabobank discussieert tien jaar intern voordat ze een duurzame stap zet. Wat lang onder de oppervlakte broeit, wordt zo ineens zichtbaar. Ze laat ook zien hoe snel iets van de rand naar het midden kan schuiven: rond 2000 werden wetenschappers die vanuit kringloop en bodem dachten nog met de nek aangekeken, nu is er breed besef dat de landbouw moet veranderen. De grote vraag is of de voorlevers de nieuwe samenleving gaan vormgeven en zelf de bovenstroom worden. Dat vraagt ook iets van henzelf, want De Nooy van Tol vindt de onderstroom nog vaak te verlegen. Terwijl er genoeg is om trots op te zijn: Voorlevers is een vuistdik boek vol voorbeelden, en dan is vast nog lang niet alles beschreven wat er speelt. Of, zoals Johan Cruijff zei: je gaat het pas zien als je het doorhebt.
